INSPIRATIE KUBES

Herbestemming van kerken

Door het afnemen van het kerkbezoek staan steeds meer kerken leeg en verliezen daarbij hun oorspronkelijke functie. Naar verwachting komen de komende jaren per week gemiddeld twee kerken vrij. Kerkgebouwen hebben vaak een hoge monumentale waarde. Ze zijn een bron van informatie over het verleden; onder andere over onze religieuze geschiedenis, onze samenleving en bouwtradities. Kerken zijn een plek voor samenkomst; het is de centrale ontmoetingsplek van dorp, wijk of stad. Daarnaast bepalen kerkgebouwen vaak, vanwege hun omvang en hoge toren, het gezicht van een stad, dorp of wijk en fungeren daarmee als landmark in ons landschap. Ze zijn een herkenningspunt voor de omgeving.

Helaas zijn in het verleden al enkele kerken gesloopt maar gelukkig zijn er ook veel kerken die wel een nieuwe functie hebben gekregen. Voorbeelden van nieuwe functies zijn: commercieel gebruik (horeca- en winkelfuncties), cultureel gebruik, zorg en maatschappelijk gebruik, kantoorfunctie of een woonfunctie.

Laat je inspireren door de volgende herbestemmingsvoorbeelden!

Commercieel gebruik

Huis Clarenburg Maria Minor utrechtSt. Maria Minor in Utrecht. Van oorsprong een katholieke schuilkerk uit 1860. Tegenwoordig Belgisch biercafé Olivier (Clemens Koemans Architectenburo, Bessels Architecten)

In Belgisch biercafé Olivier hebben de ontwerpers met het nieuwe interieur ingespeeld op elementen uit het oorspronkelijke interieur. Oude interieurelementen zijn behouden zoals de kroonluchters, de 18de eeuwse houten beeldengroep, het orgel en de altaarnissen. Door het behoud van deze interieurelementen wordt een link gelegd tussen de oude en nieuwe functie. Ook de donker eikenhouten lambrisering en meubels passen bij de eikenhouten elementen die vroeger in de kerk stonden zoals de preekstoel en de kerkbanken waardoor de oorspronkelijke uitstraling gedeeltelijk behouden blijft.

dominicanenkerk
Dominicanenkerk in Maastricht uit 1260. Nu een boekhandel met café (Merkx, Girod & Satijnplus Architecten)

De Dominicanenkerk is een gotische kerk uit de 13e eeuw. De hoogte en de hoge glasramen zijn kenmerkend voor een gotische kerk. Het zou zonde zijn om een dergelijke kerk helemaal vol te bouwen waardoor de nadruk op de hoogte verloren gaat. In de Dominicanenkerk in Maastricht is voor de herinrichting tot boekhandel gebruik gemaakt van een losse inbouw. Deze inbouw staat op zichzelf en doet weinig afbreuk aan het interieur en de ruimtelijke beleving ervan.

WLM_-_Minke_Wagenaar_-_07-07-07_Maastricht_065
87_2_kruisheren_20121004_013verkl_1200x865
Kruisherenklooster (15e eeuw), Maastricht. Nu hotel en restaurant (SATIJNplus Architecten)

broerenkerk_zwolle
Broerenkerk (1466), Zwolle. Nu café en boekwinkel (BK Architecten)

Het idee van een boekwinkel met café is ook toegepast in de Broerenkerk in Zwolle. In deze tweebeukige kerk is in het interieur een tweedeling. De rechter beuk is grotendeels vrij gehouden en dient als loopas van de winkel. Het oude kerkorgel komt hierdoor goed tot zijn recht. In de andere beuk is een drielaagse inbouw aangebracht waarin zich het grootste gedeelte van de boekencollectie bevindt. Op de bovenste verdieping van deze inbouw kan de bezoeker de authentieke fresco’s van de kerk van dichtbij bekijken.

9140246_orig
De Jopenkerk (bierbrouwerij, grand café & restaurant) gevestigd in de voormalige Jacobskerk uit 1910 in Haarlem (H en E Architecten, E.S.T.I.D.A interieurontwerp en -fabricage)

architectimage-picturehumanoid
Winkel Humanoid in een voormalig doopgezinde kerk uit 1889 in Arnhem (Roel de Vos)

 Cultureel gebruik

hb-utrecht-buurkerk
Buurkerk (1279) in Utrecht. Tegenwoordig is het de huisvesting van museum van Speelklok tot Pierement

skatepark-em-igreja-catolica-4
Skatehal Arnhem in de St. Josephkerk (1928)

Kantoren

oomenarchitecten_annakerk01_0St. Annakerk in Breda. Nu een kantoorfunctie; een open kantoorruimte voor verschillende huurders (Oomen Architecten)

In de St. Annakerk is voor het transformeren naar een kantoorruimte gebruik gemaakt van een autonoom ontwerp, oftewel een reversibel ontwerp. De kerk kan eventueel in zijn oorspronkelijke staat teruggebracht worden omdat de constructie van de nieuwe toevoeging los staat van de oude constructie. Oud en nieuw zijn van elkaar gescheiden. Door het gebruik van transparante scheidingswanden zijn op elke verdieping de elementen en sfeer die een kerk typeren waarneembaar. Daarnaast wordt door de transparante scheidingswanden voorkomen dat het lijkt alsof de kerk helemaal is volgebouwd. Ook begint de nieuwe toevoeging pas verder in de kerk waardoor aan het begin de gehele hoogte en ruimte van kerk waargenomen kan worden.

Zorg en maatschappelijk gebruik

Door in een kerk een gezondheidscentrum, zorgcentrum of centrum voor sociaal-maatschappelijke functies te huisvesten, wordt de kerk opnieuw een bindend element voor de buurt of wijk. Daarnaast blijft de kerk zo openbaar toegankelijk voor iedereen. Dit laatste geldt ook voor een commerciële- of culturele functie.

architectimage-picture (2)
St. Gertrudis van Nijvelkerk uit 1864 in Heerle. In de kerk zijn het kerkbestuur, een huisartsenpraktijk en een levendig dorpshuis gevestigd (Oomen Architecten)

Wonen

Het geven van een woonfunctie aan een kerk is vaak een lastige opgave. Vooral het realiseren van appartementen is ingrijpend. Het liefst wordt de ruimte zo efficiënt mogelijk benut maar vaak verdwijnt daardoor de ruimtelijke beleving die zo kenmerkend is voor een kerk. Ook heb je bij woningen te maken met het toevoegen van extra ramen om aangename woonruimtes te creëren. Kerken zijn immers vrij donker en gesloten van zichzelf. Deze ingreep zou het karakter van de kerk kunnen beschadigen.
In onderstaand voorbeeld is de Oud Katholieke St. Jacobuskerk getransformeerd tot een zeer riante woning. In het ontwerp zijn de woonruimtes zodanig gepositioneerd waardoor de ruimtelijke beleving van de kerk door middel van zichtlijnen behouden is gebleven. De tussenvloer – die in de jaren negentig is toegevoegd –  is hierbij als uitgangspunt genomen. Op de begane grond zijn dichte volumes gecreëerd waar de slaapkamers, een werkkamer en de badkamer zich bevinden. In de tussenvloer zijn vides aangebracht en delen verwijderd om optimaal contact te maken met de begane grond. Op de verdieping bevindt zich de woonkamer. Van de oorspronkelijke tussenvloer is zo als het ware een nieuw volume gemaakt die los van de oorspronkelijke kerk lijkt te staan maar geen afbreuk doet aan de ruimtelijke beleving.

thumbnail
De Oud Katholieke St. Jacobuskerk getransformeerd tot woning (Zecc Architecten)

Kerken kunnen zoals je ziet de meest originele bestemmingen krijgen. Nu en in de toekomst zal herbestemmen een steeds belangrijkere opgave worden. Veel gebouwen staan namelijk leeg maar zijn vaak door hun identiteit, herkenbaarheid, sfeer en geschiedenis van veel betekenis voor onze samenleving en cultuur. Door deze gebouwen een nieuwe functie te geven blijven ze onderdeel van ons erfgoed.

Nieuwsgierig naar meer voorbeelden van herbestemming in Nederland? Bekijk dan eens het boek Herbestemming in Nederland, Marinke Steenhuis & Paul Meurs, NAi Uitgevers.


Credits: Rijksmonumenten // Skyscrapercity // Minke Wagenaar // vvvmaastricht // Cultureelerfgoed // Chumsofanarchy //dearchitect // Eusebius // deenergiekestad // dearchitect // Kennisbankherbestemming // Zecc

You Might Also Like

1 Comment

  • Reply
    Ellen van Bunningen
    17/02/2015 at 14:32

    Goedemiddag Plien,

    Lees net jou tekst over herbestemming van kerken. Dit sluit mooi aan bij mij onderzoek dat ik doe voor mij afstuderen aan de Jan des Bouvrie academie.
    Jij schrijft

    ‘Het geven van een woonfunctie aan een kerk is vaak een lastige opgave. Vooral het realiseren van appartementen is ingrijpend. Het liefst wordt de ruimte zo efficiënt mogelijk benut maar vaak verdwijnt daardoor de ruimtelijke beleving die zo kenmerkend is voor een kerk. Ook heb je bij woningen te maken met het toevoegen van extra ramen om aangename woonruimtes te creëren. Kerken zijn immers vrij donker en gesloten van zichzelf. Deze ingreep zou het karakter van de kerk kunnen beschadigen’.

    Weet je misschien nog welke bronvermeldingen je hiervoor gebruikt hebt, of het je hier onderzoek naar gedaan en mag ik dat inzien? Dat zou mij enorm helpen bij mijn onderzoek.

    Hoor graag van u.

    Met vriendelijke groet,
    Ellen van Bunningen

  • Leave a Reply